بعضهم فى شهرين و بعضهم فى اكثر من ذلك . » « 1 » اصحاب نيرومند پيامبر خدا قرآن را در هفت روز ختم مىكردند و ديگران در مدت يك يا دو ماه يا بيشتر . روشن است كه اين ختم و يا حفظ قرآن با اين همه رواياتى كه نقل شده ، حتما بر اساس نظم و آهنگ و ترتيبى مشخص و معهود در ذهن شنوندگان بوده است و إلّا حفظهاى پراكنده و تلاوت‌هاى نامنظم را ختم نمىگويند . ختم قرآن در جايى است كه ابتدا و انتهاى كتاب مشخص باشد و همه بدانند از كجا آغاز و به كجا ختم كنند . خصوصا كه در برخى از روايات ، شروع آن كه سوره فاتحه باشد معين شده بود ؛ و البته اين منافاتى ندارد كه برخى از آيه‌ها و يا سوره‌هاى آن حتى نازل نشده باشد چون چارچوب و آغاز و فرجام مشخص بوده و در اين بين برخى از آيات كه نازل مىشد در جاى خود قرار مىگرفت و چنان كه نقل كرديم پيامبر ، شخصا چنين دستوراتى براى نظم و ترتيب مىداده‌اند . دليل چهارم از ادله ديگر بر جمع و ترتيب قرآن در عهد نبوى ، رواياتى است كه با تعبيرهاى مختلف بيان مىكند كه جبرائيل همه ساله يك بار قرآن را تا آن جا كه نازل شده بود با پيامبر تكرار مىكرد ، ولى در آخرين سال حيات پيامبر ، دوبار قرآن را با پيامبر تكرار كرد . به عنوان نمونه ، عايشه از فاطمه زهرا ( س ) نقل مىكند كه پيامبر پيش از مرگ ، رازى را با من در ميان گذاشت : « هر سال جبرائيل يك بار قرآن را با من تكرار مىكرد ، ولى امسال ، او

--> ( 1 ) . ارقه دان ، صلاح الدين ، مختصر الاتقان فى علوم القرآن / 28 ، بيروت ، دار النفائس به نقل از سنن ابى داود . ج 1 / 442 ، حديث 1390 و 1391 ، بيروت ، دار الجنان .